ทำไมต้องถามคำถามที่ตอบไม่ได้ง่ายๆ

เวลาได้ยินคนพูดว่า “อย่าไปคิดมาก” กับคำถามประมาณว่า “ชีวิตคืออะไร” เรามักจะยิ้มแล้วเปลี่ยนเรื่อง ถูกต้องไหมครับ ? แต่รู้ไหมครับ ว่าคำถามแบบนี้นี่แหละมันคือ “จุดเริ่มต้น” ของวิชาที่เก่าแก่ที่สุดวิชาหนึ่งของมนุษย์ ใช้ครับ “วิชาปรัชญา” วันนี้เราจะมานั่งคิดเรื่องนี้ด้วยกันแบบค่อยเป็นค่อยไปครับ ไม่ต้องรีบ ไม่ต้องร้อน

I.ปรัชญาไม่ใช่การท่องจำคำตอบ แต่มันคือศิลปะในการตั้งคำถาม

หลายคนเข้าใจว่าปรัชญาคือชุดรวมของ “คำคมชีวิต” หรือทฤษฎีที่ต้องอาจจะต้องอาศัยการท่องจำ แต่จริงๆ แล้วหัวใจของปรัชญาอยู่ที่ การตั้งคำถามกับสิ่งที่เราเชื่อว่ารู้ดีอยู่แล้ว นักปรัชญาไม่ได้เก่งเพราะมีคำตอบเยอะ แต่เก่งเพราะกล้าที่จะถามคำถามกับประเด็นที่คนอื่นมักจะมองข้าม

ลองนึกภาพเด็กอายุ 4 ขวบที่ถามว่า “ทำไม” ถามแล้วถามอีก ไม่หยุดถามมดูสิครับ(น่าหยิกจริงๆ 5555) — “ทำไมท้องฟ้าถึงเป็นสีฟ้า” “แล้วทำไมสีฟ้าถึงเป็นสีที่ที่สวย” “แล้วความสวยคืออะไร” อะไรแบบนี้เลยครับ มันคือจิตวิญญาณของสิ่งที่เรียกว่า “ปรัชญา” เพียงแต่นักปรัชญาจะถามคำถามแบบนั้นอย่างมีระบบ เป็นระเบียบ และพยายามที่จะค้นหาเหตุผลเพื่อเอามารองรับคำตอบอย่างจริงๆจังๆ

โสกราตีส กับคนที่ “รู้ว่าตัวเองไม่รู้”

ในกรุงเอเธนส์เมื่อกว่า 2,400 ปีก่อน มีชายคนหนึ่งชื่อ Socrates เดินตามท้องถนนแล้วชวนคนคุยด้วยคำถามง่ายๆ อย่าง “ความยุติธรรมคืออะไร” หรือ “ความกล้าหาญคืออะไร” คนที่ถูกถามมักจะตอบอย่างมั่นใจตอนแรก แต่พอโสกราตีสถามต่อไปเรื่อยๆ คำตอบเหล่านั้นก็เริ่มขัดแย้งกันเอง(เอาดีๆพี่นี่คือตัวปั่นเลยนะ ถ้าอยู่ในยุคนี้)

วิธีการแบบนี้เรียกว่า Socratic method — ไม่ได้มีไว้เพื่อเอาชนะคู่สนทนา แต่เพื่อช่วยสร้างบทสนทนา เพื่อขุดคุ้ยว่าความเชื่อที่เรามีอยู่นั้นมันแน่นหนามากน้อยแค่ไหน โสกราตีสเองเคยพูดประโยคที่โด่งดังว่าเขา “เขารู้เพียงอย่างเดียว คือรู้ว่าตัวเองไม่รู้อะไรเลย” ซึ่งฟังดูอาจจะมีความขัดแย้งในตัวเองอยู่นะครับ แต่นั่นคือจุดเริ่มต้นของความอ่อนน้อมทางปัญญา (intellectual humility) ที่ทำให้คนเราสามารถเปิดใจเรียนรู้ได้จริงๆ ไม่ว่าจะเรื่องไหนๆครับ

II.แผนที่วิชาปรัชญา — 4 คำถามที่จะเจอในคอร์สนี้

ปรัชญาเป็นวิชาที่กว้างมากๆ แต่ถ้าตัดให้เหลือแก่นจริงๆ อาจจะพอแบ่งเป็นคำถามใหญ่ๆ ได้ 4 กลุ่ม ซึ่งเราจะไล่เรียนไปทีละบทในคอร์สนี้

• อภิปรัชญา (Metaphysics) — โลกที่เราเห็นเป็นของจริงแค่ไหน อะไรคือความเป็นจริงที่เราเห็น
• ญาณวิทยา (Epistemology) — เราจะรู้อะไรได้อย่างไร แล้วรู้ได้จริงๆหรือแค่เชื่อว่ารู้แล้ว
• ตรรกศาสตร์ (Logic) — อะไรทำให้การให้เหตุผลหนึ่ง “ดี” หรือ “แย่”
• จริยศาสตร์ (Ethics) — เราควรใช้ชีวิตและตัดสินใจเรื่องที่มันถูก-ผิดยังไง

III.แล้วจะเรียนปรัชญาไปทำไม

ปรัชญาไม่ได้มีไว้ให้ “เถียงชนะ” หรือทำให้ดูฉลาดในวงสนทนา แต่มีไว้ฝึกทักษะที่สำคัญมากๆในชีวิตจริง คือการ แยกแยะได้ว่าเหตุผลไหนหนักแน่น เหตุผลไหนแค่ฟังดูดี ทักษะนี้ใช้ได้ตั้งแต่การอ่านข่าว ตัดสินใจเรื่องงาน ไปจนถึงการเข้าใจตัวเองว่าจริงๆ แล้วชีวิตเราให้คุณค่ากับเรื่องอะไร